Jak należy się zachować w terenie gdzie mogą występować niedźwiedzie?

Przestrzeganie etykiety obserwacji zwierząt to pierwszy krok do uniknięcia spotkania, które mogłoby przerodzić się w atak. Zachowanie dystansu i niezaskakiwanie niedźwiedzi to najważniejsza rzecz, jaką możesz zrobić. Większość niedźwiedzi będzie unikać ludzi, jeśli tylko będą miały szansę ich usłyszeć. Dlatego jeśli przebywasz w obszarze znanej aktywności niedźwiedzi (np. w pobliżu młodników) lub w miejscu z obfitym źródłem pożywienia (np. takim jak krzewy jagód czy maliny), zwracaj uwagę na otoczenie i postaraj się zachowywać tak, aby drapieżnik mógł Cię usłyszeć.

• Wędruj i podróżuj w grupach: Grupy ludzi są zazwyczaj głośniejsze i generują intensywniejszy zapach niż pojedyncza osoba. Dzięki temu niedźwiedzie stają się świadome obecności ludzi z większej odległości, a grupy są dla nich bardziej odstraszające.
• Jeśli wybierasz się do lasu samotnie (np. na grzyby): Zachowuj się tak, by niedźwiedź mógł z daleka Cię usłyszeć – odzywaj się, śpiewaj, gwiżdż, klaszcz w dłonie lub używaj dzwonka – ten hałas może odstraszyć niedźwiedzia.
• Wędruj po wyznaczonych szlakach: Unikaj fragmentów lasu z gęstymi młodnikami i zaroślami – tam często odpoczywają niedźwiedzie.
• Jeśli posiadasz w plecaku prowiant – szczelnie go zapakuj: Zapach jedzenia może zwabić drapieżnika.
• Nie zostawiaj śmieci ani resztek jedzenia: Nawet w zaparkowanym samochodzie. Nie pozwalaj niedźwiedziowi na dostęp do ludzkiego jedzenia – to uczy go kontaktu z ludźmi i stwarza problem dla kolejnych turystów.
• Pies zawsze na smyczy: Może on rozjuszyć niedźwiedzia lub doprowadzić go prosto do Ciebie.
• Unikaj wycieczek po zmroku: Dla własnego bezpieczeństwa nie planuj wypraw w nocy

Co zrobić w przypadku spotkania niedźwiedzia?

Jeśli niedźwiedź Cię nie zauważył lub zignorował – zatrzymaj się i zachowuj spokój, po czym powoli wróć skąd przyszedłeś.

• Nie odwracaj się do niedźwiedzia plecami: Odejdź powoli i bokiem; pozwoli Ci to mieć oko na zwierzę i uniknąć potknięcia. Poruszanie się bokiem jest również odbierane przez niedźwiedzie jako mniej zagrażające.
• Nie uciekaj: Wycofaj się cicho i powoli - nie biegnij! To może sprowokować instynkt pogoni – niedźwiedź potraktuje Cię jak uciekającą zdobycz.
• Nie rób zdjęć: Tracisz cenne sekundy na bezpieczne oddalenie się.

Gdy niedźwiedź Cię zauważy i poświęca Ci uwagę, dodatkowe strategie mogą zapobiec eskalacji sytuacji:

• Zidentyfikuj się: Mów spokojnym, niskim głosem, aby niedźwiedź wiedział, że jesteś człowiekiem, a nie ofiarą. Stój w miejscu; nie uciekaj, ale bardzo powoli machaj rękami nad głową (żadnych gwałtownych ruchów). To pomaga mu Cię rozpoznać. Stojący niedźwiedź jest zazwyczaj ciekawy, a nie groźny.
• Zachowaj spokój: Niedźwiedzie mogą stosować tzw. „pozorowany atak” (szarża i skręcenie w ostatniej chwili). Mogą też reagować obronnie (sapanie, kłapanie szczękami). Kontynuuj mówienie niskim tonem. Krzyk lub nagły ruch mogą wywołać atak.
• Podnieś małe dzieci: Zrób to natychmiast, ale powoli. Mów spokojnie, nie krzycz – piskliwy głos kojarzy się z głosem rannego zwierzęcia.
• Unikaj kontaktu wzrokowego: Dla niedźwiedzia wpatrywanie się prosto w oczy to wyzwanie do walki. Patrz na niego „kątem oka”.
• Nie wspinaj się na drzewo: Niedźwiedź wspina się znacznie sprawniej od człowieka.
• Zostaw drogę ucieczki: Zawsze dawaj zwierzęciu możliwość odejścia. Jeśli jesteś w odległości 150–200 metrów, a on Cię nie widzi, możesz kontynuować wędrówkę (najlepiej okrężną drogą).
• Samica z młodymi: Nigdy nie wchodź między matkę a młode. Percepcja zagrożenia dla młodych drastycznie zwiększa ryzyko ataku.
• Gdy widzisz, że dojdzie do bezpośredniego ataku, postaraj się odwrócić uwagę niedźwiedzia, kładąc przed sobą jakiś przedmiot (plecak, kurtkę, coś znacznego).
• W przypadku, kiedy to nie pomoże połóż się na brzuchu lub w pozycji embrionalnej. Rękami osłaniaj szyję i głowę. Kiedy atak ustanie, pozostań w pozycji leżącej i poczekaj aż niedźwiedź oddali się definitywnie.

Podstawowe informacje o biologii niedźwiedzia

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) to największy europejski drapieżnik lądowy o krępej budowie ciała. Na wolności żyje 25–30 lat, a w niewoli nawet do 40. Masa ciała osobników karpackich niekiedy przekracza 300 kg, przy czym samce są znacznie większe od samic. Spośród zmysłów najlepiej rozwinięte ma węch i słuch, natomiast najsłabiej wzrok. Niedźwiedź potrafi szybko biegać (na krótkich dystansach nawet do 65 km/h), pływać oraz wspinać się na drzewa, sprawnie porusza się także po stromych partiach gór.

Prowadzi samotniczy tryb życia. Dojrzałość płciową osiąga w wieku 2,5–4 lat. Ruja trwa od kwietnia do czerwca, natomiast ciąża rozwija się od 180 do 250 dni. Poród odbywa się w okresie snu zimowego – od grudnia do lutego. Samica rodzi najczęściej od 1 do 3 młodych (maksymalnie 5). W ciągu pierwszych kilku tygodni życia żywią się one wyłącznie pożywnym mlekiem matki.

Zimę niedźwiedź spędza w gawrze, czyli dobrze zabezpieczonym legowisku. Mogą to być nory samodzielnie wykopane przez zwierzę lub dziuple starych, spróchniałych drzew, które niedźwiedź przystosowuje do przetrwania zimy. Gawry mogą być wykorzystywane przez kilka lat. W czasie łagodnych zim niektóre osobniki wędrują przez cały czas – podobnie jak te, którym nie udało się jesienią zgromadzić odpowiednich zapasów tłuszczu. Sen zimowy nie jest pełnym letargiem i zwierzę może go w każdej chwili przerwać. W Polsce zazwyczaj rozpoczyna się on w grudniu i trwa do połowy marca.                

Niedźwiedź brunatny jest gatunkiem wszystkożernym. W okresie wiosennym w jego diecie dominuje mięso (najczęściej padlina), natomiast wraz z rozwojem roślinności leśnej skład ten wzbogacają owoce (maliny, jeżyny), grzyby oraz orzechy. W Polsce niedźwiedzie występują w Karpatach: w Beskidzie Żywieckim, Tatrach, Beskidzie Sądeckim, Gorcach, Pieninach, Beskidzie Niskim oraz w Bieszczadach. Badania naukowe z użyciem odbiorników GPS wskazują, iż samice penetrują obszar o powierzchni ok. 400 km², natomiast samce nawet do 1200 km².

Wprowadzona w 1952 roku prawna ochrona gatunku spowodowała zwiększenie liczebności populacji i obecnie niedźwiedź zasiedla cały łuk polskich Karpat. W związku z tym znacząco wzrosło prawdopodobieństwo spotkania z człowiekiem.

Tekst: źródło RDLP w Krośnie, RDOŚ w Rzeszowie